Europese Beweging:
Buitenlands Beleid

Europese landen voeren in diverse samenwerkingsverbanden gezamenlijk een buitenlands beleid, dat gericht is op het wereldwijd uitdragen van democratie en mensenrechten. Daarvoor vinden regelmatig bijeenkomsten plaats tussen de ministers van Buitenlandse Zaken van Europese landen.

Door haar grote economische gewicht is de Europese Unie een factor van betekenis in de wereld. De Unie is voor tal van landen en regio's de belangrijkste handelspartner. Bovendien is zij de grootste hulpverstrekker als het gaat om ontwikkelingssamenwerking. De EU en de lidstaten leveren ongeveer de helft van alle officiële internationale ontwikkelingshulp (ODA) die op wereldschaal wordt verstrekt. Ieder jaar geeft de Europese Commissie 6 miljard euro aan steun.

Het is een oud idee dat de Europese Unie in mondiale aangelegenheden met één stem moet spreken. Toch heeft de Unie op het gebied van een gemeenschappelijk buitenlands beleid in de afgelopen jaren minder vooruitgang geboekt dan bij het totstandbrengen van een interne markt en een enkele munteenheid.

Door de jaren heen zijn er verschillende pogingen gedaan om een gezamenlijk buitenlands en veiligheidsbeleid te ontwikkelen. Zo probeerde men in 1954 een Europese Defensiegemeenschap op te richten. Dit mislukte echter op het laatste moment. Vervolgens werd in 1970 begonnen met de zogenaamde Europees Politieke Samenwerking. Dit hield in dat de EU-lidstaten probeerden om hun standpunten over buitenlandse beleidskwesties te coördineren.

De afgelopen vijftien jaar heeft de EU zich opnieuw ingespannen om haar buitenlands beleid meer in overeenstemming te brengen met haar commerciële en economische macht. Eén van de vragen hierbij was welke bevoegdheden konden worden overgedragen aan de EU en haar instellingen, en welke bevoegdheden de lidstaten moesten behouden.

De lidstaten hebben hun belangrijkste bevoegdheden uiteindelijk behouden, hoewel de Europese Commissie, en in mindere mate het Europees Parlement, bij het proces worden betrokken. Bij belangrijke zaken is het nog steeds vereist dat alle lidstaten het met elkaar eens zijn, hoe moeilijk dit met 27 lidstaten ook is. Het beginsel van een gemeenschappelijk buitenlands beleid en het daarbij behorende veiligheidsbeleid staat in het Verdrag van Maastricht van 1992.

Sinds de oorlogen in de Balkan neemt de EU niet alleen meer diplomatieke stappen, maar ook maatregelen op veiligheidsgebied.

Vertegenwoordiging van de Europese Unie naar buiten toe

Om haar diplomatieke invloed en zichtbaarheid uit te breiden heeft de Unie de post van Hoge Vertegenwoordiger voor het Buitenlands Beleid en het Veiligheidsbeleid in het leven geroepen. Deze vertegenwoordigt de Europese Unie in contacten met ministers van buitenlandse zaken van andere landen. Sinds 1 december 2009 is dit:

Op het niveau van staatshoofden en regeringsleiders vertegenwoordigt de vaste voorzitter van de Europese Raad  de Europese Raad in het buitenland. Sinds 1 december 2009 is dit:

Lees meer

Bij de besluitvorming op dit terrein spelen de Europese Commissie, de Raad, de Europese Raad, de Hoge Vertegenwoordiger voor het Buitenlands en Veiligheidsbeleid en het Europees Parlement een rol.

Initiatief voor nieuw beleid: Raad

Voor voorstellen van algemene richtsnoeren geldt dat de Raad Buitenlandse Zaken deze opstelt. Vertegenwoordiger voor Nederland in deze Raad is:

Initiatief voor nieuw beleid: Commissie of Hoge vertegenwoordiger

De Europese Commissie of de Hoge vertegenwoordiger voor het buitenlandse en veiligheidsbeleid stelt voorstellen voor het externe optreden van de EU op. De Hoge Vertegenwoordiger en eerstverantwoordelijke in de Commissie is:

Invloed nationale parlementen

Nationale parlementen van de lidstaten kunnen binnen acht weken nadat de Europese Commissie een voorstel heeft bekendgemaakt, laten weten dat de Europese Unie zich niet met het onderwerp zou moeten bezighouden  i.

Vanuit het Nederlandse parlement zijn bij dit beleidsterrein betrokken:

Besluitvorming door de Europese Raad

Voor het vaststellen van algemene richtsnoeren geldt dat de Europese Raad besluit met eenparigheid van stemmen.

Vertegenwoordiger van Nederland in de Europese Raad is:

Besluitvorming door Raad of door Raad en Europees Parlement  

Voor het vaststellen van besluiten waar de EU moet optreden geldt dat de Raad besluit met eenparigheid van stemmen.

Voor het vaststellen van standpunten of strategieën gebaseerd op de richtsnoeren van de Europese Raad geldt dat de Raad besluit met gekwalificeerde meerderheid van stemmen. In deze gevallen kan in de Raad een noodremprocedure (zie hieronder) worden ingezet.

Voor het sluiten van internationale overeenkomsten geldt dat de Raad de Europese Commissie machtigt om te onderhandelen. Bij overeenkomsten op het terrein van buitenlands en veiligheidsbeleid beslist de Raad, bij overeenkomsten op andere terreinen beslist de Raad, met goedkeuring van het Europees Parlement.

De raadsformatie die beslist over optredens van de Unie en het uitwerken van standpunten en strategieën is de Raad Buitenlandse Zaken.

De noodremprocedure houdt in dat, wanneer een lidstaat meent dat fundamentele aspecten van zijn buitenlands beleid worden aangetast, de wetgevingsprocedure wordt stilgelegd. De Europese Raad bespreekt het voorstel en besluit met eenparigheid van stemmen  of de wetgevingsprocedure wordt hervat.

Voor het Europees Parlement beoordeelt de commissie Buitenlandse Zaken de voorstellen van de Raad, Europese Commissie en Hoge vertegenwoordiger, en de eventuele aanvullingen van de Raad. Voor Nederland zijn de volgende Europarlementariërs lid:

Voor Nederland zijn de volgende Europarlementariërs plaatsvervangend lid:

Als het Europees Parlement, wanneer het beslissingsbevoegdheid heeft, het (eventueel aangepaste) voorstel goedkeurt, sluit een overeenstemming in de Raad van de Europese Unie de procedure af. Wanneer het Europees Parlement geen beslissingsbevoegdheid heeft, sluit overeenstemming in de Raad van de Europese Unie de procedure af. Nederland heeft in de Raad 13 stemmen, op een totaal van 345. Als het voorstel door de Raad is goedgekeurd, zorgt de Nederlandse regering ervoor dat het voorstel nationaal wordt uitgevoerd.

Relatie met andere terreinen

Onder buitenlands beleid vallen een aantal specifieke deelgebieden, te weten ontwikkelingssamenwerking, humanitaire hulp, het nabuurschapsbeleid (de buurlanden van de Unie) en de externe handelspolitiek. Voor maatregelen op die terreinen gelden de besluitvormingsprocedures die daar vermeld staan.

Hot issues

Europese Unie

Activiteitendossier

Factsheet Europees Parlement

Betrokken instanties

Verenigde Naties

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa

Overig