Europese Beweging:
3 juni 2009: staatssecretaris Timmermans opent EU-Poort

Op 3 juni 2009 opende staatssecretaris Frans Timmermans in een volle zaal van Nieuwspoort de EU-Poort met een gloedvol en inspirerend betoog over de toekomst van (Nederland in) Europa. Zijn bevlogen verhaal mondde uit in een boeiende gedachtewisseling met de zaal. Hieronder een impressie van de bijeenkomst.

Op initiatief van de EBN is binnen perscentrum Nieuwspoort een EU-Poort ingericht. Dit initiatief wordt mede mogelijk gemaakt door een bijdrage van de Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN). Oorspronkelijk was sprake van een ‘Europapoort’, maar om verwarring te voorkomen met de Parlementaire EuropaPoort die door de Eerste Kamer wordt beheerd, is tot aanpassing van de naam besloten.

Over optimisme en pessimisme

Tijdens de campagne voor de EP-verkiezingen hadden een aantal dingen de staatssecretaris optimistisch gestemd. Positief is dat de schrijvende pers zijn rol nu beter vervult. Kranten vragen meer door, gaan ook meer zelf onderzoeken. Kritiek wordt niet meer vanzelf doorgegeven. Er is sprake van een nieuw soort verantwoordelijkheidsbesef.

Op tv ziet men nog het nodige chagrijn. Tekenend is een programma over de 10 grootste ergernissen over Europa. Betekent dit dat we straks ook afleveringen krijgen over de 10 ergernissen over de gemeente en over Nederland, zo vraagt de staatssecretaris zich af.

Maar al met al raakt Europa meer en meer gepolitiseerd. De pers bevraagt alle standpunten kritisch. Daarmee wordt de consensus doorbroken die eerst massaal vóór Europa was, en vanaf 2004 tegen.

In de Europese Verkenning 2009 maakt het SCP duidelijk dat resultaten uit het verleden niet tellen. Volgens Timmermans worden politieke keuzen gemaakt op basis van een langetermijnperspectief. En veel mensen zij niet zo optimistisch over de toekomst en vrezen dat het vanaf nu minder wordt. En als deze mensen met elkaar praten, versterken zich hun ergernissen en hun zorgen.

Lotsverbondenheid

Voor Europa vormt dat een extra handicap. De kern, de basis van de Europese samenwerking is een gevoel van lotsverbondenheid , van onderlinge afhankelijkheid. Decennia lang vormde deze een perfecte garantie voor economisch succes en voor het voorkomen van onderlinge conflicten. Maar die lotsverbondenheid vormt tegenwoordig juist een grote bron van zorg. De onderlinge afhankelijkheid wordt als bedreigend ervaren voor het eigene, voor de nationale identiteit – tot en met de positie van Sinterklaas aan toe. Kan in het grote Europa Nederland Nederland nog wel zijn?

In Nederland zijn we behept met een aantal sterk historisch bepaalde reflexen. Onze neutraliteitsreflex is vier eeuwen oud. De sterke neiging om de ‘moral high ground’ op te zoeken en geen vuile handen te willen maken, is vier eeuwen oud. De periode 1940-1989 vormde daarbij de uitzondering. We moeten ons echter realiseren, aldus Timmermans, dat politieke en ideologische neutraliteit voor ons land geen optie is. Willen we ons goede sociale model overeind houden, dan zullen we moeten samenwerken in Europees verband. Dat gaat in tegen het gevoel van bedreiging van de eigen identiteit dat nu ook zo wordt geprojecteerd op de islam.

Volgens Frans Timmermans heeft ons land gebrek aan verhalen over Europa. Daaraan is zeker behoefte: zie het succes van ‘In Europa’ van Geert Mak, waarin de ontwikkeling van Europa werd verbonden met persoonlijke geschiedenissen. Mensen worden ook niet overtuigd door het opsommen van allerlei concrete voordelen van Europese integratie. Die moeten worden ingebed in een groot verhaal, in een toekomstvisie, in een beschouwing over waarden ook. En we moeten eerlijk zijn, en niet alleen de positieve elementen maar ook de nadelen en risico’s willen benoemen. Eerlijk zijn betekent ook dat nationale politici moeten afleren positieve resultaten van Europa zelf te incasseren, en ‘Brussel’ de schuld te geven van de mislukkingen.

Idealisme en eigen verantwoordelijkheid

Voor veel jongeren is Europa overigens gewoon een feit. Uit onderzoek van de Nationale Jeugdraad komt naar voren dat 7 van de 10 jongeren zich zonder reserve ‘Europeaan’ noemt. Jongeren hebben weinig met instituties en structuren, maar tonen wel veel idealisme. De uitdaging is om weer een relatie te leggen tussen dat idealisme en het politieke handelen. De huidige crisis van de instituties maakt dat heel lastig.

Meer in het algemeen is het probleem dat mensen signalen willen geven, maar dat de link met het beleid ontbreekt. Meningen verkondigen kan niet vrijblijvend zijn. Daarbij komt ook een neiging om uit te gaan van de eigen rechten, en plichten vooral op anderen te projecteren. ‘Eigen verantwoordelijkheid’ wordt nu teveel economisch ingevuld; het zou goed zijn om er een meer morele en politieke invulling aan te geven. “Als je het ergens niet mee eens bent, wat doe je dan zelf om het te veranderen?”

In de discussie wijst Ludolf van Hasselt, hoofd van de vertegenwoordiging van de Europese Commissie in Nederland, op de groeiende tweedeling in Nederland, tussen een elite die de vruchten plukt van de Europese integratie, en een grote groep die niets met politiek en Europa heeft. De vraag is hoe je met die groeiende kloof moet omgaan. Hier lag vanouds de kracht van de sociaal-democratie, in het organiseren van een wisselwerking tussen denkers en arbeiders.

De kracht van en de uitdagingen voor Europa

Timmermans onderstreept de noodzaak om op veel terreinen de nationale soevereiniteit te poolen, om te voorkomen dat deze leeg en formeel wordt. Hij vindt het verbazingwekkend dat juist kleinere lidstaten op dit moment de voorkeur lijken te geven aan interstatelijke arrangementen. In het verkeer tussen staten geldt immers het recht van de sterkste. Het is toch het op het recht gebaseerde Europa dat de kleinere lidstaten effectief bescherming biedt. Dat gold vroeger en dat geldt nog steeds. Bij Europese wetgeving moeten we uitgaan van meerderheidsbesluitvorming. Op het terrein van buitenlands beleid ligt het anders. Daar moeten we om te beginnen de prominente rol van de drie grote lidstaten erkennen. Dat moet de basis leggen voor een evenwichtig beleid.

Waarom is Frans Timmermans ondanks alles optimistisch gestemd over de toekomst van Europa? Door de ‘strategische diepte’ van Europa die gebaseerd is op:

• 1. 

  het gemiddeld hoge opleidingsniveau;
• 2. 

  de relatief stabiele politieke verhoudingen;
• 3. 

  de grote interne markt en het hoge niveau van consumentenbescherming. In deze tijden van financieel-economische crisis biedt deze strategische diepte Europa belangrijke voordelen.

Maar die voordelen kunnen alleen maar worden geïncasseerd als Europa zich fundamenteel weet te herstructureren. De staatssecretaris beklemtoont dat we aan het begin van een nieuwe opbouwfase staan: “Dit continent wordt de komende tijd opnieuw ingericht. De vraag is: doen we dat zelf, of laten we het doen?” Drie opdrachten formuleert Timmermans:

• 1. 

  Een verduurzaming van de economie – ook al zal dit niet iedereen direct voordeel brengen.
• 2. 

  Een grotere stabiliteit rond de Middellandse Zee. Dat vraagt om meer economische samenwerking, om politieke stabiliteit in het Midden-Oosten en om de ontwikkeling van SubSahara Afrika (als antwoord op de migratiedruk vanuit die regio).
• 3. 

  Stabiliteit aan de Oostgrens van de Europese Unie (Rusland, Oekraïne).

Verslag: Marko Bos