Europese Beweging:
'Freedom without the Wall: What does '1989' mean for students in today's Europe?'

Op maandagochtend 9 november 2009 organiseerde de EBN in samenwerking met EUNIC (het netwerk van Europese cultuurinstituten) en de Haagse Hogeschool een ochtenddebat naar aanleiding van de Val van de Berlijnse Muur.

Op maandag 9 november vierde politiek Europa de twintigste verjaardag van de val van de muur. Feitelijk ging het daarbij natuurlijk vooral om de neergang van het IJzeren Gordijn en alle gebeurtenissen na 1989. Maar de muur, hét teken van de deling van Europa in de Koude Oorlog, heeft het als symbool gewonnen - in de woorden van correspondent in Berlijn Annemieke Hendriks.

Samen met Oostenrijk-correspondent Michael de Werd deelde zij haar ervaringen in de landen van Midden- en Oost-Europa rond en in de jaren na de hereniging, in een ochtenddebat georganiseerd door de EBN, EUNIC (het netwerk van Europese cultuurinstituten) en de Haagse Hogeschool. Maaike, een studente journalistiek aan de HHS, liet bovendien fragmenten zien van een interview over '1989' met een familielid van haar uit de voormalige DDR.

De beide gastsprekers gaven een beeld van de dubbele gevoelens die de eenwording destijds in de politiek en de maatschappij teweegbracht. Hoewel zich bewust van het historische momentum, waren velen in Oost en West ook angstig voor de mogelijke gevolgen van de snelle politieke omwentelingen die zich al sinds het voorjaar van 1989 voltrokken.

De politieke vernieuwingen in Polen en in Hongarije - dat in mei al besloot tot het 'doorknippen'  van de grens met Oostenrijk - leidden een jaar in van revolutie in alle landen achter het voormalige IJzeren Gordijn. In het debat op 9 november kwam de term onzekerheid steeds terug.

Onzekerheid is ook het trefwoord in de persoonlijke geschiedenis zoals die is beleefd door de zes 'gemengde' en door de geschiedenis getekende families in Oost-Europa. Annemieke Hendriks tekende deze gesprekken op in haar boek IJzeren Deuren (uitgeverij Contact), dat eerder uitkwam in een Duitstalige versie.

Deze onzekerheid is een van de oorzaken van de huidige romantisering van het verleden, zoals zo treffend is geportretteerd in de film Sonnenallee. Veel landen uit het voormalige Oostblok zijn sinds de jaren negentig op zoek naar hun nationale identiteit. Niet zelden voelt men zich slachtoffer van de geschiedenis.

In de nog fragiele democratieën van de nieuwe lidstaten leidt de politieke uitbuiting van soms heel sterke gevoelens van nationalisme en onzekerheid tot discriminatie van minderheden: homoseksuelen, etnische minderheden, Joden en Roma.

Er gaapt bovendien nog een diepe kloof tussen de politieke en economische elite - veelal oud-staatsbonzen die zich behendig aan de nieuwe omstandigheden hebben aangepast - en een deel van de bevolking dat te maken heeft met werkelijke materiële achteruitgang in vergelijking met de 'veilige' jaren van het communisme.

Niettegenstaande deze 'Ostalgie' is de kennis van het verleden van veel jongeren in de nieuwe lidstaten uiterst gebrekkig, zoals een artikel in het NRC op de dag van de herdenking meldde. Waar West-Duitse jongeren vanaf de basisschool pijnlijk bewust worden gemaakt van de schuldvraag in de Tweede Wereldoorlog, heerst in het voormalige Oostblok vaak een nationaal doodzwijgen van de politieke details in de laatste decennia.

Liever kijkt men vooruit, naar de Europese Unie, die zich overigens in de politieke omgang met de nieuwe lidstaten volgens de beide gastsprekers maar bar weinig gelegen laat liggen aan het streven naar het ideaal van het Europa van de gedeelde waarden.

Verslag: Mendeltje van Keulen