Europese Beweging:
EU-Poort 28 april 2011: Europa, asiel en migratie

Op 28 april organiseerde de Europese Beweging Nederland een EU-Poort in perscentrum Nieuwspoort. Deze avond werd het Europese asiel- en migratiebeleid besproken, een terrein waarop het kabinet Rutte veel in gang wil zetten. Wat betekent dit voor de plannen om in 2012 te komen tot één Europees asielsysteem?

Het thema was al maanden geleden bedacht – voordat we konden bevroeden hoe actueel het zou worden, vooral na ‘Libië’ en de Frans-Italiaanse twisten over migranten uit Tunesië. Daarmee opende EBN-voorzitter Godelieve van Heteren op 28 april jl. de EU-Poort over Europees asiel- en migratiebeleid. Kan Europa migratie wel aan, en moeten lidstaten juist streven naar meer gezamenlijk beleid op dit terrein? In Nederland lanceerde minister Leers onlangs eigen voorstellen voor asielbeleid, die bij sommige deskundigen vragen oproepen.

Over deze kwesties verzorgden prof.mr. Peter Rodrigues, hoogleraar Immigratierecht RU Leiden en dr. Adriaan Schout, hoofd van het Europese Studies Programma van Clingendael, inleidingen. De heer Schout was op bereid gevonden om op het laatste moment in te springen, toen de directeur van FORUM, mr. Sadik Harchaoui, door onvoorziene omstandigheden verhinderd bleek. De twee inleidingen werden van politiek commentaar voorzien door drs. Cora van Nieuwenhuizen (Tweede Kamerlid VVD). Het geheel gaf aanleiding voor een levendig debat met een goed gevulde zaal in Nieuwspoort.

Prof. Rodrigues stelde om te beginnen vast dat Nederland op basis van de nieuwe Vreemdelingenwet al tien jaar een restrictief vreemdelingenbeleid voert. Een aanvraag tot het verlenen van een verblijfsvergunning wordt slechts ingewilligd indien:

• - 

  internationale verplichtingen daartoe nopen; of
• - 

  met de aanwezigheid van de vreemdeling een wezenlijk Nederlands belang is gediend; of
• - 

  klemmende redenen van humanitaire aard daartoe nopen.

Die internationale verplichtingen betreffen het EU-recht en de mensenrechtenverdragen. Door het Verdrag van Lissabon is de EU toegetreden tot het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens (EVRM) en is het handvest van grondrechten bindend verklaard. Het Hof van Justitie heeft net een uitspraak gedaan die het strafbaar stellen van illegaliteit aan banden legt.

Het kabinet wil door allerlei maatregelen op het gebied van asiel en migratie een “zeer substantiële daling van de instroom” realiseren. In dat verband wil het de internationale verplichtingen losser maken door aanpassing van EU-richtlijnen en eventueel ook verdragen. Peter Rodrigues wijst erop dat de normen die aan deze verdragen ten grondslag liggen, ook in de huidige tijd relevant zijn. Een halvering van de instroom acht hij niet haalbaar; 5 tot 15 procent minder is maximaal mogelijk. Zo zullen de ambities van het kabinet om de gezinsmigratie te beperken, stuiten op de richtlijn gezinshereniging, het recht op gezinsleven en het verbod op (homo)discriminatie.

Vervolgens bespreekt Rodrigues enkele recente uitspraken van het Hof van Justitie inzake gezinshereniging, de falende opvang voor asielzoekers in Griekenland (en de plicht voor andere lidstaten om in te springen) en het Unieburgerschap dat ook voor jongere kinderen geldt. Via de constatering dat mensenrechten minimumnormen (van fatsoen) vastleggen, komt Rodrigues aan het eind van zijn betoog tot twee stellingen:

• 1. 

  Bij het voeren van een restrictief vreemdelingenbeleid wordt de ondergrens bepaald door het EU-recht en de mensenrechtenverdragen.
• 2. 

  De EU verliest haar betekenis indien solidariteit en gemeenschapszin worden verruild door de angst die individuele lidstaten regeert.

Adriaan Schout heeft onlangs tijdens het rondetafelgesprek van de Tweede Kamer over asiel en migratie besproken wat de kansen voor Nederland zijn om in het asielbeleid agendazettend bezig te zijn. Minister Leers heeft een road map en een position paper voor aanpassing van EU-richtlijnen opgesteld. Maar nodig is een steviger analyse, een overtuigende logica.

Nederland heeft zich in het verleden initiatiefrijk betoond, ook op dit terrein (Schengen). Maar de`EU-agenda is vol en beïnvloeding duurt altijd lang en kost meer dan verwacht. Daarom moet men selectief zijn.

De Europese Commissie is een centrale speler. Zij heeft het exclusieve initiatiefrecht. De Commissie is van cruciaal belang voor Nederland, maar heeft een zwak imago. Is dat terecht? Naar de mening van Schout is het functioneren van de Europese Commissie de afgelopen periode sterk verbeterd. Hij schrijft dat toe aan meer Britse, en minder Franse invloeden. De Europese Commissie is ook niet bang om met initiatieven te komen, als het maar in het belang van de EU is.

Daarom adviseert Schout regering en parlement: volg de logica van de Commissie, en die is gebaseerd op inhoud, inhoud en nog eens inhoud. Een stevige feitelijke onderbouwing van voorstellen is cruciaal. En daar horen ´impact assessments´ bij. Wat zijn de algemene, intermediaire en operationele doelen van de plannen van Leers? Wat is precies het probleem?

Cora van Nieuwenhuizen is het eens met Rodrigues dat echte vluchtelingen opgevangen moeten worden. Daarover bestaat consensus. Maar niet iedereen verdient asiel. Wat de strafbaarstelling van illegaliteit betreft gaat het om de proportionaliteit van de straf.

Het kabinet wil niet uit het EVRM stappen (alleen de SP en de PVV willen dat). Van Nieuwenhuizen vindt ook dat een Europees asielbeleid nodig is, met een gezamenlijke zorg voor de buitengrenzen. Op het ogenblik zitten daar gaten in. Er zit een gat in de grens tussen Griekenland en Turkije. Bovendien maken de Grieken een potje van hun verplichting om voor humane opvang te zorgen. Italië bezondigt zich aan vreemde trucs, in plaats van mensen terug te sturen naar Tunesië (dat de eigen onderdanen weer accepteert). Polen neemt geen asielaanvragen in behandeling, maar laat de mensen doorreizen naar andere lidstaten.

Cora van Nieuwenhuizen is niet voor het herinvoeren van grenscontroles binnen de EU, maar wil dat er werk wordt gemaakt van de gezamenlijke zorg voor de buitengrenzen en van een gezamenlijk Europees asielsysteem. `We kunnen niet niks doen´. Daarbij horen ook afspraken over de financiering.

Verder vraagt zij aandacht voor de nadelige kanten van arbeidsmigratie. Werkloze Polen, malafide uitzendbureaus en huisjesmelkers moeten worden aangepakt. Er zijn nu hele kopklassen met Poolse kinderen. Tijdig ingrijpen is nodig om te voorkomen dat zaken uit de hand gaan lopen.

Discussie: kan Europa de migratie aan?

Adriaan Schout zegt volmondig ja: Europa is heel goed in het oplossen van problemen. En ook Cora van Nieuwenhuizen is vol vertrouwen. Zij beklemtoont dat de financiële crisis rond Griekenland veel lastiger op te lossen is. Maar Peter Rodrigues beantwoordt die vraag met een wedervraag: kunnen de lidstaten Europa wel aan? Alom heerst de vrees het afvalputje van Europa te worden. De lidstaten zijn niet bereid met elkaar de problemen op te lossen. De reactie van premier Rutte 'pech voor Italië' was wat dat betreft symptomatisch.

Van Nieuwenhuizen blijft evenwel doordrongen van het besef dat we Europa nodig hebben – en dat we ook gebonden zijn aan de bestaande EU-regels. Zij toont zich overigens, onder verwijzing naar  de opvattingen die in Finland, het Verenigd Koninkrijk en Zwitserland (!) naar voren worden gebracht, nogal optimistisch over de mogelijkheden om in afstemming met andere lidstaten EU-richtlijnen aan te passen.

Twee aanwezigen, de gebroeders Bogaers, schiet dat in het verkeerde keelgat. Zij verklaren zich heel gelukkig met de Europese Unie en het EVRM, en vinden op grond van hun praktijk als advocaat dat Nederland fors tekort schiet als het gaat om de omgang met de rechten van vreemdelingen. Daarbij valt zelfs de term ‘zeeroversnest’. Van die kwalificatie nam het Tweedekamerlid nadrukkelijk afstand; in veel andere lidstaten zijn geen tolken beschikbaar en staat geen hoger beroep open. In Ierland bijvoorbeeld wordt 98% van de eerste asielverzoeken direct afgewezen. Zij wilde overigens niet reageren op de uitlatingen van haar fractievoorzitter, Blok, over de politieke kleur van de rechters van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.

Daarnaast roept de kwestie van de arbeidsmigratie vragen op. Opmerkelijk is dat mevr.  Van Nieuwenhuizen – net als minister Kamp – wel de malafide uitzendbureaus en huisjesmelkers noemt, maar de aandacht vooral richt op de aanpak van de werkloze en/of niet-ingeburgerde arbeidsmigranten uit andere EU-lidstaten. Bij Meike Boom roept dat de vraag op of wij willen accepteren dat andere lidstaten Nederlanders behandelen zoals wij met EU-burgers in ons land omgaan? Voor Peter Rodrigues een mooie aanleiding om tot slot van deze geslaagde EU-Poort het belang van het principe van wederkerigheid te benadrukken. En om te beklemtonen dat wij samen de EU vormen: het gaat om onze regels. Die regels zijn op zich niet heilig, maar zijn er om ons te dienen. Waarvan akte.

Op 17 december 2010 vond een publieke zelfverbranding plaats in de Tunesische stad Sidi Bouzid. Deze actie vormde het begin van massale protesten tegen de Tunesische regering. Gevolg was een kettingreactie waarbij in bijna de gehele Arabische wereld onrust ontstond. Dit zorgde voor een immigratiegolf naar omliggende landen en naar de Europese Unie. 

Het Italiaanse eiland Lampedusa ligt in de Middellandse Zee, dicht bij de Noord-Afrikaanse kust. Het is daardoor voor Noord-Afrikaanse vluchtelingen een makkelijk te bereiken uitvalsbasis. Na de politieke onrust begin 2011 vluchtten veel mensen uit Libië en Tunesië naar Lampedusa. Tussen half februari en half maart meldden zich daar al 10.000 mensen.

Italië probeerde andere EU-lidstaten onder druk te zetten door een humanitair visum aan Tunesische migranten te geven. Dit zorgde voor veel ophef tussen enerzijds Italië en anderzijds de rest van de EU. De EU hielp Italië ondertussen wel in de vorm van Frontex-missies. Italië wilde echter ook hulp van andere EU-lidstaten bij de opvang van de migranten.

De Europese Raad kwam in de zomer van 2011 overeen een uitzonderingsconstructie in het Schengenverdrag op te nemen. Als er een kritieke situatie ontstaat, moet een bijzonder mechanisme de mogelijkheid bieden om tijdelijk opnieuw grenscontroles in te stellen.